Met de gemeenteraadsverkiezingen van maart 2026 in aantocht, beginnen het politieke landschap en de onderlinge politieke verhoudingen al langzaam te schuiven. De speculatie over het al dan niet me doen van nieuwe partijen en de bestaande partijen scherpen hun profiel aan. Achter de schermen worden de eerste campagneplannen gesmeed en heel veel griffies in het land organiseren -politiek neutrale- cursussen om geïnteresseerde inwoners kennis te laten maken met de gemeentepolitiek. Verkiezingstijd is een belangrijke periode voor de lokale democratie. Maar juist dan komt ook de vraag op tafel: hoe houden we het zuiver?

Verkiezingen als stresstest voor integriteit
Campagnetijd is bij uitstek het moment waarop politieke verschillen worden uitvergroot. Dat is gezond, zolang het gaat om de inhoud. Maar de verleiding om te polariseren, te chargeren of zelfs de waarheid wat te buigen ligt altijd op de loer. En met de groeiende invloed van sociale media is een scherpe uitspraak of ongefundeerde beschuldiging zo gedeeld – vaak zonder context of correctie.

Integriteit betekent in deze context dus ook: fatsoenlijk campagnevoeren. Geen beloften doen die je niet kunt waarmaken. Geen tegenstanders wegzetten op basis van valse aannames. En bovenal: handelen vanuit respect voor de democratie die je zegt te willen dienen. In een steeds meer polariserende samenleving valt dat niet mee.

Vinden van geschikte mensen
Het werven van geschikte kandidaten voor op de kieslijst is voor veel partijen een behoorlijke uitdaging. Het werk van raadslid vraagt veel tijd en inzet en de waardering daarvoor is niet altijd even groot. Vaak is iedereen die de vinger opsteekt om op de lijst te willen staan bijzonder welkom. Daarin zit ook het risico dat er andere overwegingen gaan meespelen bij kandidaatstelling. Julien van Ostaaijen (et al.) wijst bijvoorbeeld op de kwetsbaarheid van het ambt van raadslid voor ondermijning (Zie: https://open.overheid.nl/documenten/9681e06a-4e4f-42f8-94cf-6a18cd12e64e/file). Politieke partijen moeten daarin zelf handelen en nieuwe, onbekende kandidaten die zich melden op bevragen en onderzoeken. Zonder dat ze hiervoor echte instrumenten hebben. Want een VOG is mooi, maar biedt ook geen echte zekerheid. Vooral waar het gaan om de intenties van een kandidaat.

De rol van de raad én de griffie
Integriteit in verkiezingstijd raakt ook de zittende gemeenteraad. Hoe verhoudt een raadslid zich tot het eigen fractiebelang als tegelijkertijd het algemeen belang op tafel ligt? Hoe scheiden ze campagne en raadswerk? En wat betekent het voor de beeldvorming als een raadslid zich in het publieke debat laat meeslepen in populisme of moddergooien?

Als griffie zijn we geen scheidsrechter, maar wel procesbewaker in de raadszaal. We ondersteunen de raad en raadsleden bij het reflecteren op zijn eigen rol, ook in campagnetijd. We kunnen helpen bij het opstellen van gedragscodes, bij het bespreken van dilemma’s, of simpelweg door de juiste vragen te stellen op het juiste moment. Daarmee dragen we bij aan een verkiezingsklimaat waarin het debat scherp mag zijn, maar wel fair en feitelijk blijft zonder dat we ons met de politieke dynamiek van verkiezingen willen bemoeien.

Samen verantwoordelijk
Integriteit is geen luxe, maar een randvoorwaarde voor een gezonde democratie. Zeker in verkiezingstijd. Niet alleen politici, maar ook inwoners, media en ambtenaren dragen daar verantwoordelijkheid voor. “Politieke ambtsdragers en ambtenaren werken immers niet voor zichzelf, maar voor het algemeen belang. Hun integriteit moet dan ook boven elke twijfel verheven zijn. Daarbij vind ik dat de dragers van de democratie zelf het goede voorbeeld   moeten geven over hoe wij als samenleving en in het openbaar bestuur met elkaar om willen gaan” schrijft minister Judith Uitermark van BZK in december 2024 aan de Tweede Kamer (Kamerstuk: 28844-279).

Daar zal de komende elf maanden, tot aan de gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart 2026, de aandacht komen te liggen. Wat vinden wij ‘normaal’? Waar ligt onze gezamenlijke lat? En hoe zorgen we dat we elkaar daar ook aan houden?

Wat vind jij? Wat kunnen we doen om de verkiezingsdynamiek scherp én zuiver te houden richting 18 maart? En heeft de neutrale griffie daar een rol bij, of moet die juist ver buiten het ‘politieke geweld’ blijven?